Werk van Caroline van Duyvenbode en Evi van der Plas. Foto: Simone van der Lee
Een groot paar witte longen voor het raam. Een afbeelding van een menselijke gedaante, omhuld door rook. Een indringende afscheidsbrief aan een ex. En dan die rokerige schedel, zwevend boven een berg sigaretten en een vape.
Het is een greep uit de inzendingen voor de Katwijkse kunstwedstrijd Rookvrije Wijk. In Cultuurhuis Planck waren de kunstwerken gedurende enkele weken te zien, meteen links als je de bibliotheek binnenstapt. De creaties stonden verspreid door de ruimte. De tentoonstelling was klein, maar indrukwekkend. Ik was er zo doorheen. Toch blijven de beelden nog een tijdje bij me hangen.
Een onheilspellend toekomstbeeld
Het eerste wat ik zag toen ik de ruimte binnenkwam, waren de winnende inzendingen. In de categorie jeugd is dat een tekening van de 16-jarige Evi van der Plas. Ogenschijnlijk zie je een rokende vrouw, zittend voor een bureautje. Maar in de spiegel staat een onheilspellend toekomstbeeld waarop de inmiddels kale vrouw te zien is terwijl ze wordt ondersteund door medische apparatuur, waaronder een slangetje in haar neus.
De winnaar in de categorie volwassenen is Caroline van Duyvenbode, de maker van het schilderij met de rokerige schedel. Het is een werk dat ik zelf langzaam heb zien ontstaan tijdens de teken- en schilderlessen die ik bij haar volg. In haar ‘kunstkelder’ spreek ik haar over deze creatie, die voor haar volledig onverwachts een eerste prijs binnenhaalde.
“Less is more”
Het onderwerp was behoorlijk buiten haar comfortzone, vertelt ze me. Iets wat ik niet gek vind. Zo’n onheilspellend en donker werk heb ik namelijk ook nog niet eerder van haar gezien. “Ik hou van impressionisme en kleur. Dus ik gebruik veel kleur en probeer dan heel losjes te schilderen. Dat is dit allemaal niet”, legt ze uit. “En ik wist niet eens hoe een vape eruitzag. Dat heb ik moeten googlen”.
Ook haar proces begon anders dan gebruikelijk. “Ik heb een oud doek gepakt en daar heb ik overheen gekalkt. In principe verf ik nooit over schilderijen heen, maar met dit werk was ik al jaren niet meer blij. Dus ik had met mezelf afgesproken: ooit mag ik er overheen schilderen, wanneer ik denk: nou heb ik dat doek nodig. En dat moment was nu.”Nadat het doek helemaal zwart was geverfd, begon voor Caroline de zoektocht naar het juiste idee. Een jongere in een hoodie met een schedel als gezicht. Of toch een kind in een ziekenhuisbed? “Als je googlet op vapen en op wat er fout kan gaan, kom je de lelijkste dingen tegen. Heel veel kinderen in ziekenhuisbedden met buisjes in hun neus.”
Het idee om een schedel te maken bleef echter rondspoken. “Uiteindelijk dacht ik: less is more. Ik ga voor een berg peuken en uit die peuken komt rook omhoog. En uit die rook komt alsnog die schedel.”
Een keiharde pas op, kijk uit!
Verdere inspiratie ontstond tijdens haar lessen, die ze ook aan kinderen geeft. Daar raakte ze nog meer overtuigd van het belang om dit thema aan te kaarten. “Het onderwerp is zeker ter sprake gekomen in de les, terwijl dat niet per se de bedoeling was. Ik hoorde bijvoorbeeld dat er zelfs gebruikte vapes worden verkocht op basisscholen. Dan kom je erachter dat er een andere wereld is, waar sommige volwassenen geen idee van hebben. De kinderen zeiden vervolgens: ‘er moet nog een vape bij op het schilderij.’ Ze hebben gelijk, dacht ik toen.”
Haar schilderij ziet ze dan ook als een “keiharde ‘pas op, kijk uit!’”. Ze hoopt dat de ‘onmiskenbare boodschap’ van haar kunstwerk helpt om het gesprek over de gevaren van roken en vapen, dat al begon in haar atelier, ook op scholen en bij andere instanties aan te gaan. “Soms moet je choqueren”, benadrukt ze. “Want van roken en vapen word je niet morgen ziek.”
Met ludieke acties het gesprek starten
Het gesprek aangaan is ook het doel van de organisatie van de kunstwedstrijd, GGD Hollands Midden en het Welzijnskwartier. De wedstrijd is onderdeel van een breder project met als doel het creëren van rookvrije wijken. “Gewoon zeggen dat je moet stoppen werkt niet”, vertelt Marcel Bulder, projectleider van het Rookvrije Wijk-project in Katwijk bij GGD Hollands Midden. “Daarom wilden we andere manieren vinden om het gesprek aan te gaan, zoals dit soort ludieke acties”.
Tijdens ons gesprek hebben we het over de werken die we voorbij hebben zien komen. Zoals een beeld van enorme longen, gecreëerd door meerdere klassen van het Praktijkcollege Limes. “Een waanzinnige sculptuur met lichtjes erin, die ze helemaal aan elkaar gelast hebben. En de lichtjes kunnen aan, superknap”, vertelt Bulder enthousiast. Ook de afscheidsbrief aan de ex maakte indruk op hem. De ex bleek de sigaret, iets wat ik me in eerste instantie niet had gerealiseerd.
Toekomst in het gemeentehuis?
“Wat meteen opviel was de diversiteit”, vertelt Bulder. Iemand maakte bijvoorbeeld een knutselwerk van een paar rokerige longen, waar van alles op is geplakt. Maar er is ook een graffiti gemaakt. Én een muziekvideo, die het organiserend team gezamenlijk op YouTube heeft bekeken. Zelf heb ik de video later ook opgezocht. Het is een nieuwe tekst op een bestaand nummer, over hoe iemand die niet rookt wordt beïnvloed door iedereen om zich heen die wél rookt.
“Allerlei soorten mensen deden mee aan de wedstrijd. Van mensen die gestopt zijn tot mensen die niet roken en het slecht vinden, van jong tot oud. Je zag echt leuke discussies ontstaan. En de prijzen zijn gedeeltelijk gesponsord door lokale winkeliers. Dat laat ook de maatschappelijke betrokkenheid zien”, aldus Bulder.
Over de werken is, nu de tentoonstelling is afgelopen, nog niet het laatste gezegd. “De wethouder heeft zich er hard voor gemaakt om de kunstwerken in 2026 nogmaals tentoon te stellen in het gemeentehuis. En dat gaat in april gebeuren, is inmiddels bekend.”
